Minicurso: Osciladores Acoplados e a Equação de Klein–Gordon
Aula 1
Aula 2
Notas, código e notebooks: página do minicurso
m\ddot x = -\kappa x, \qquad \omega \equiv \sqrt{\kappa/m}, \qquad H(x, p) \equiv \frac{p^2}{2m} + \frac{\kappa x^2}{2}, \qquad \dot x = \frac{\partial H}{\partial p} = \frac{p}{m}, \qquad \dot p = -\frac{\partial H}{\partial x} = -\kappa x
\vec\chi \equiv \begin{pmatrix} x \\ p \end{pmatrix}, \qquad \vec\partial H \equiv \begin{pmatrix} \partial H/\partial x \\ \partial H/\partial p \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} \kappa x \\ p/m \end{pmatrix} \dot{\vec\chi} = \begin{pmatrix} \partial H/\partial p \\ -\partial H/\partial x \end{pmatrix} = \Omega\,\vec\partial H, \qquad \Omega \equiv \begin{pmatrix} 0 & 1 \\ -1 & 0 \end{pmatrix}
H = \frac{1}{2} \vec\chi^{\mathsf T}\, \mathsf H\, \vec\chi, \qquad \mathsf H \equiv \begin{pmatrix} \kappa & 0 \\ 0 & 1/m \end{pmatrix}, \qquad \vec\partial H = \mathsf H\,\vec\chi \dot{\vec\chi} = \Omega\, \mathsf H\, \vec\chi \equiv A \vec\chi, \qquad A = \begin{pmatrix} 0 & 1/m \\ -\kappa & 0 \end{pmatrix}
Série de Taylor, trocando cada derivada por uma potência de A: \vec\chi(t) = \sum_{n=0}^\infty \frac{t^n}{n!}\,\frac{\mathrm d^n\vec\chi}{\mathrm dt^n}(0) = \left(I + tA + \frac{t^2A^2}{2} + \frac{t^3A^3}{6} + \dots\right)\vec\chi(0) \equiv e^{tA}\,\vec\chi(0)
A^2 = \begin{pmatrix} 0 & 1/m \\ -\kappa & 0 \end{pmatrix} \begin{pmatrix} 0 & 1/m \\ -\kappa & 0 \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} -\kappa/m & 0 \\ 0 & -\kappa/m \end{pmatrix} = -\omega^2 I A^3 = -\omega^2 A, \qquad A^4 = \omega^4 I, \qquad A^5 = \omega^4 A, \qquad A^6 = -\omega^6 I, \qquad\dots A^{2n} = (-\omega^2)^n I, \qquad A^{2n+1} = (-\omega^2)^n A Separando pares e ímpares: e^{tA} = \underbrace{\left(1 - \frac{\omega^2t^2}{2} + \frac{\omega^4t^4}{24} - \dots\right)}_{\cos\omega t} I + \underbrace{\left(t - \frac{\omega^2t^3}{6} + \frac{\omega^4t^5}{120} - \dots\right)}_{\sin(\omega t)/\omega} A
e^{tA} = \cos(\omega t)\, I + \frac{\sin(\omega t)}{\omega}\, A = \begin{pmatrix} \cos\omega t & \dfrac{\sin\omega t}{m\omega} \\[2ex] -m\omega\sin\omega t & \cos\omega t \end{pmatrix} x(t) = x(0)\cos\omega t + \frac{p(0)}{m\omega}\sin\omega t, \qquad p(t) = p(0)\cos\omega t - m\omega\, x(0)\sin\omega t
\Omega(\vec\chi_1, \vec\chi_2) \equiv \vec\chi_1^{\mathsf T}\Omega\,\vec\chi_2 = x_1p_2 - p_1x_2 = \det\begin{pmatrix} x_1 & x_2 \\ p_1 & p_2 \end{pmatrix}
\xi \equiv \sqrt{m}\,\omega\, x, \qquad \eta \equiv \frac{p}{\sqrt m}, \qquad \varepsilon \equiv \omega\,\Delta t H = \frac{\xi^2 + \eta^2}{2}, \qquad \frac{\mathrm d}{\mathrm dt}\begin{pmatrix} \xi \\ \eta \end{pmatrix} = \omega\,\Omega\begin{pmatrix} \xi \\ \eta \end{pmatrix} M_{\rm ex}(\varepsilon) \equiv \cos\varepsilon\, I + \sin\varepsilon\, \Omega = \begin{pmatrix} \cos\varepsilon & \sin\varepsilon \\ -\sin\varepsilon & \cos\varepsilon \end{pmatrix}
Em z \equiv \xi + i\eta: z_{n+1} = e^{-i\varepsilon} z_n.
Cada método substitui M_{\rm ex}(\varepsilon) por uma matriz M(\varepsilon) polinomial em \varepsilon: \vec\chi_{n+1} = M(\varepsilon)\,\vec\chi_n.
Para qualquer matriz 2\times 2: M^{\mathsf T}\Omega M = \det(M)\,\Omega, \qquad \Omega(M\vec\chi_1, M\vec\chi_2) = \det(M)\,\Omega(\vec\chi_1, \vec\chi_2)
\det(M - \lambda I) = \lambda^2 - (\operatorname{tr} M)\,\lambda + \det M, \qquad \lambda_1 + \lambda_2 = \operatorname{tr} M, \qquad \lambda_1\lambda_2 = \det M
Taylor truncado: \vec\chi(t_{n+1}) = \vec\chi(t_n) + \Delta t\,A\vec\chi(t_n) + O(\Delta t^2) \vec\chi_{n+1} = (I + \Delta t\, A)\, \vec\chi_n, \qquad M_{\rm E}(\varepsilon) = I + \varepsilon\Omega = \begin{pmatrix} 1 & \varepsilon \\ -\varepsilon & 1 \end{pmatrix} = \sqrt{1+\varepsilon^2}\;M_{\rm ex}(\arctan\varepsilon)
S_\eta(\varepsilon) \equiv \begin{pmatrix} 1 & 0 \\ -\varepsilon & 1 \end{pmatrix}, \qquad S_\xi(\varepsilon) \equiv \begin{pmatrix} 1 & \varepsilon \\ 0 & 1 \end{pmatrix}, \qquad \det S_\eta = \det S_\xi = 1 M_{\rm SE}(\varepsilon) = S_\xi(\varepsilon)\, S_\eta(\varepsilon) = \begin{pmatrix} 1 - \varepsilon^2 & \varepsilon \\ -\varepsilon & 1 \end{pmatrix}, \qquad \det M_{\rm SE} = 1, \qquad \operatorname{tr} M_{\rm SE} = 2 - \varepsilon^2
Meio passo em p, passo em x, meio passo em p: M_{\rm V}(\varepsilon) = S_\eta(\varepsilon/2)\, S_\xi(\varepsilon)\, S_\eta(\varepsilon/2) = \begin{pmatrix} 1 - \varepsilon^2/2 & \varepsilon \\ -\varepsilon + \varepsilon^3/4 & 1 - \varepsilon^2/2 \end{pmatrix} M_{\rm V} - M_{\rm ex} = \begin{pmatrix} -\varepsilon^4/24 & \varepsilon^3/6 \\ \varepsilon^3/12 & -\varepsilon^4/24 \end{pmatrix} + O(\varepsilon^5)
Quatro velocidades, média com os pesos 1, 2, 2, 1 de Simpson: k_1 = f(\vec\chi_n), \qquad k_2 = f\!\left(\vec\chi_n + \tfrac{\Delta t}{2}k_1\right), \qquad k_3 = f\!\left(\vec\chi_n + \tfrac{\Delta t}{2}k_2\right), \qquad k_4 = f\!\left(\vec\chi_n + \Delta t\,k_3\right) \vec\chi_{n+1} = \vec\chi_n + \frac{\Delta t}{6}\left(k_1 + 2k_2 + 2k_3 + k_4\right), \qquad M_{\rm RK4} = \left(1 - \frac{\varepsilon^2}{2} + \frac{\varepsilon^4}{24}\right) I + \left(\varepsilon - \frac{\varepsilon^3}{6}\right)\Omega
| Método | M(\varepsilon) | Ordem | \det M | \lvert\lambda\rvert |
|---|---|---|---|---|
| Exato | \cos\varepsilon\, I + \sin\varepsilon\, \Omega | 1 | 1 | |
| Euler explícito | I + \varepsilon\Omega | 1 | 1 + \varepsilon^2 | \sqrt{1 + \varepsilon^2} |
| Euler simplético | S_\xi(\varepsilon)\, S_\eta(\varepsilon) | 1 | 1 | 1 para \varepsilon < 2 |
| Verlet | S_\eta(\varepsilon/2)\, S_\xi(\varepsilon)\, S_\eta(\varepsilon/2) | 2 | 1 | 1 para \varepsilon < 2 |
| RK4 | \sum_{k=0}^{4} (\varepsilon\Omega)^k/k! | 4 | 1 - \varepsilon^6/72 + \varepsilon^8/576 | \sqrt{\det M} |
As mesmas funções servem para a cadeia: x, p e F passam a ser vetores.
K\left(h^{j+1} - h^j\right) + K\left(h^{j-1} - h^j\right) = K\Delta x\left(\frac{h^{j+1} - h^j}{\Delta x} - \frac{h^j - h^{j-1}}{\Delta x}\right) = K\left(h^{j+1} - 2h^j + h^{j-1}\right) m\ddot h^j = F_j = K\left(h^{j+1} - 2h^j + h^{j-1}\right) - K_0\, h^j
(T\vec h)^j \equiv h^{j+1}, \qquad T = \begin{pmatrix} 0 & 1 & 0 & 0 \\ 0 & 0 & 1 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & 1 \\ 1 & 0 & 0 & 0 \end{pmatrix}, \qquad T\begin{pmatrix} h^0 \\ h^1 \\ h^2 \\ h^3 \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} h^1 \\ h^2 \\ h^3 \\ h^0 \end{pmatrix} \qquad (N = 4)
numpy: np.roll(h, -1) é T\vec h e np.roll(h, 1) é T^{-1}\vec h.\vec F = K\left(T\vec h - \vec h\right) + K\left(T^{-1}\vec h - \vec h\right) - K_0\,\vec h = -\left(KD + K_0 I\right)\vec h, \qquad D \equiv 2I - T - T^{-1}, \qquad m\ddot{\vec h} = \vec F
V = \frac{K}{2}\sum_j\left(h^{j+1} - h^j\right)^2 + \frac{K_0}{2}\sum_j \left(h^j\right)^2 = \frac12\, \vec h^{\mathsf T}\left(KD + K_0 I\right) \vec h, \qquad H = \sum_j \frac{p_j^2}{2m} + V \vec\chi \equiv \begin{pmatrix} \vec h \\ \vec p \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} h^0 \\ \vdots \\ h^{N-1} \\ p_0 \\ \vdots \\ p_{N-1} \end{pmatrix}, \qquad \vec\partial H = \begin{pmatrix} \left(KD + K_0 I\right)\vec h \\ \vec p/m \end{pmatrix}, \qquad \Omega = \begin{pmatrix} 0 & I \\ -I & 0 \end{pmatrix}, \qquad A = \Omega\,\mathsf H = \begin{pmatrix} 0 & I/m \\ -\left(KD + K_0 I\right) & 0 \end{pmatrix}
\vec 1 \equiv \begin{pmatrix} 1 & 1 & \cdots & 1 \end{pmatrix}^{\mathsf T}, \qquad K_0 = 0:\ H \text{ invariante por } \vec h \to \vec h + \beta\,\vec 1, \qquad D\,\vec 1 = 0 \bar h \equiv \frac1N\sum_j h^j = \frac{\vec 1^{\mathsf T}\vec h}{N}, \qquad \bar p \equiv \frac1N\sum_j p_j = \frac PN, \qquad \dot{\bar h} = \frac{\bar p}{m}, \qquad \dot{\bar p} = -K_0\,\bar h
passo_verlet do oscilador, com h e p vetores.Linha tracejada: \bar h(t). Com K_0 = 0 a cadeia inteira sobe; com K_0 = 0{,}2 ela oscila em torno de h = 0.
C = \begin{pmatrix} b_0 & b_1 & b_2 & b_3 \\ b_3 & b_0 & b_1 & b_2 \\ b_2 & b_3 & b_0 & b_1 \\ b_1 & b_2 & b_3 & b_0 \end{pmatrix}, \qquad C^j{}_k = b_{k-j}, \qquad C = \sum_{r=0}^{N-1} b_r\, T^r
T\vec v = \lambda\vec v \;\Rightarrow\; \vec v = T^N\vec v = \lambda^N\vec v \;\Rightarrow\; \lambda^N = 1, \qquad v^{j+1} = \lambda v^j \;\Rightarrow\; v^j = \lambda^j v^0, \qquad |v^0| = \frac{1}{\sqrt N}, \quad v^0 > 0 v_a^{\,j} \equiv \frac{e^{2\pi i a j/N}}{\sqrt N}, \qquad T \vec v_a = e^{2\pi i a/N} \vec v_a, \qquad \vec v_a^{\,\dagger} \vec v_b = \delta_{ab}
\vec h = \sum_a \tilde h^a\, \vec v_a, \qquad \tilde h^a \equiv \vec v_a^{\,\dagger} \vec h = \frac{1}{\sqrt N}\sum_{j=0}^{N-1} e^{-2\pi i aj/N}\, h^j, \qquad h^j = \frac{1}{\sqrt N}\sum_a e^{2\pi i aj/N}\,\tilde h^a
np.fft.fft(h, norm="ortho") dá \tilde h^a com O(N\log N) operações.C\, \vec v_a = \sum_r b_r\, T^r \vec v_a = \lambda_a(C)\, \vec v_a, \qquad \lambda_a(C) = \sum_{r=0}^{N-1} b_r\, e^{2\pi i a r/N}, \qquad U^\dagger C\,U = \operatorname{diag}\big(\lambda_a(C)\big) \lambda_a(D) = 2 - e^{2\pi i a/N} - e^{-2\pi i a/N} = 2 - 2\cos\frac{2\pi a}{N} = 4\sin^2\frac{\pi a}{N}
\omega_a = \sqrt{\frac{K_0 + 4K\sin^2(\pi a/N)}{m}}
m\,\ddot{\tilde h}^a = -m\,\omega_a^2\,\tilde h^a, \qquad \tilde h^a(t) = \tilde h^a(0)\cos\omega_a t + \frac{\tilde p^a(0)}{m\,\omega_a}\sin\omega_a t H = \sum_a \left(\frac{|\tilde p^a|^2}{2m} + \frac{m\,\omega_a^2\,|\tilde h^a|^2}{2}\right)
\zeta_a^{\,j} \equiv \frac{1}{\sqrt N}\left(\cos\frac{2\pi a j}{N} + \sin\frac{2\pi a j}{N}\right) = \frac{(1 - i)\,v_a^{\,j} + (1 + i)\,v_{-a}^{\,j}}{2}, \qquad \vec\zeta_a^{\,\mathsf T}\vec\zeta_b = \delta_{ab}
Os quatro modos com o mesmo relógio: cada um oscila com a sua \omega_a, sempre com a mesma forma.
t * np.sinc(w * t / np.pi) é \sin(\omega_a t)/\omega_a, igual a t para \omega_a = 0.\Delta t < \frac{2}{\omega_{\max}}, \qquad \omega_{\max} = \max_a\omega_a \le \sqrt{\frac{K_0 + 4K}{m}}
Osciladores Acoplados e Klein–Gordon | Aula 1 | Notas completas